سؤال پرسیدن اصولی؛ راهکار یادگیری مؤثر

هر سکوتی نشانه‌ی بی‌علاقگی یا ضعف علمی نیست. گاهی دانش‌آموز پاسخ را نمی‌داند، اما از مطرح کردن پرسش هم خجالت می‌کشد. برخی دانش‌آموزان هم تصور می‌کنند که سؤالشان ساده یا بی‌ارزش است. ترس از قضاوت نیز می‌تواند مانع پرسشگری دانش‌آموزان شود. اگر دانش‌آموز قبلاً به دلیل یک سؤال در معرض تمسخر قرار گرفته باشد، احتمال تکرار آن رفتار کمتر می‌شود. حتی واکنش تند معلم یا والدین هم می‌تواند این نگرانی را تقویت کند. البته برخی دانش‌آموزان نمی‌دانند چگونه سؤال مناسب بسازند. فراموش نکنید که تبدیل کردن ابهام ذهنی به پرسشی روشن، مهارتی قابل آموزش است.

نخستین گام برای تقویت پرسشگری دانش‌آموزان، ایجاد محیطی امن برای بیان ابهام است. دانش‌آموز باید بداند که سؤال پرسیدن باعث کاهش ارزش یا توانایی او نمی‌شود. معلم می‌تواند هنگام دریافت یک سؤال، ابتدا از دانش‌آموز تشکر کند و از دیگران بخواهد که درباره‌ی همان موضوع بیندیشند. این روش، سؤال را از رویدادی فردی به فرصتی برای یادگیری جمعی تبدیل می‌کند. واکنش والدین به این مهم در خانه نیز اهمیت دارد. آن‌ها بهتر است قبل از ارائه‌ی پاسخ، ابتدا درباره‌ی دلیل پرسش فرزندشان گفت‌وگو کنند. این رفتار نشان می‌دهد که پرسش او برای خانواده ارزشمند است.

پرسشگری دانش‌آموزان با سؤالات باز معمولاً به پاسخ کوتاه یا یک کلمه‌ای محدود نمی‌شود. این نوع سؤال پرسیدن می‌تواند دانش‌آموز را به توضیح، مقایسه و استدلال دعوت کند. برای نمونه، به جای پرسیدن «آیا این روش درست است؟» می‌توان گفت «چرا این روش را درست می‌دانی؟». سؤال دوم فرصت بیشتری برای توضیح و استدلال ایجاد می‌کند. البته پرسش‌های بسته نیز کاربردهای خودشان را دارند. معلم برای بررسی کردن نکته‌ای مشخص، گاهی پاسخ کوتاه لازم دارد. بنابراین، مسئله انتخاب کردن یکی از این دو نوع سؤال نیست. مهم این است که نوع سؤال متناسب با هدف آموزشی باشد.

پاسخ سریع همیشه نشانه‌ی یادگیری بهتر نیست. برخی دانش‌آموزان زمان بیشتری برای ساختن سؤال یا پاسخ مناسب لازم دارند. اگر معلم بلافاصله پس از سؤال پرسیدن، دانش‌آموزی را انتخاب کند، ممکن است فقط افراد سریع‌تر مشارکت کنند. دانش‌آموزان آرام‌تر در چنین شرایطی، فرصت کمتری برای فکر کردن پیدا می‌کنند. بنابراین، پس از طرح سؤال، بهتر است با چند لحظه مکث فرصت مناسبی را برای ایجاد پاسخ یا پرسش فراهم کنید.

معلم صرفاً دریافت‌کننده‌ی سؤال نیست ؛ بلکه می‌تواند الگوی پرسشگری باشد. او می‌تواند گاهی شیوه‌ی تفکر و ایجاد و طرح کردن سؤال خودش را با صدای بلند نشان دهد. برای مثال، معلم علوم می‌تواند هنگام مشاهده‌ی پدیده‌ای بگوید که چه چیزی برایش نامشخص است. سپس می‌تواند توضیح دهد که چه اطلاعاتی برای پیدا کردن پاسخ کمکش می‌کند. این روش به دانش‌آموزان نشان می‌دهد که سؤال پرسیدن فقط برای کسانی نیست که پاسخ را نمی‌دانند. یک فرد متخصص هم ممکن است سؤالات تازه‌ای را برای شناخت مسئله و پیدا کردن پاسخ مطرح می‌کند.

خانه می‌تواند نخستین محیط تقویت عادت پرسشگری دانش‌آموزان باشد. والدین می‌توانند هنگام گفت‌وگوهای روزانه، زمان کافی برای پرسش‌های فرزندشان در نظر بگیرند. البته لازم نیست پاسخ همه‌ی پرسش‌ها را بدانند؛ گاهی پاسخ مناسب این است که گفته شود «بیایید جوابش را پیدا کنیم». سپس می‌توان کتاب یا منبع معتبری را همراه فرزند بررسی کرد. این رفتار دو پیام مهم دارد: نخست اینکه پرسش ارزشمند است و دوم اینکه همه‌ی پاسخ‌ها از قبل آماده نیستند.