برخی والدین در مواجههی فرزندشان با زورگویی در مدرسه سر در گم میشوند. رفتارهای آزاردهندهی همسالان میتوانند شروع مدرسه را به تجربهای تلخ برای دانشآموزان تبدیل کنند. البته زورگویی در مدارس را صرفاً نباید به کتکزدن محدود کنیم؛ بلکه میتواند به شکل تمسخر، تهدید، طرد کردن یا انتشار شایعه باشد. اما شناخت این رفتار چه اهمیتی برای والدین و مربیان دارد؟ نباید فراموش کنیم که ممکن است دانشآموز حرفی دربارهی چنین تجربهای نزند. ادامهی این مطلب را به شناخت و راهکارهای مواجهه با این پدیده اختصاص دادهایم.
زورگویی در مدرسه چیست؟
زورگویی و آزارگری را میتوانیم الگویی از رفتار آزاردهنده تعریف کنیم که با تکرار و نوعی نابرابری قدرت همراه میشود. این نابرابری میتواند جسمی، اجتماعی، روانی یا حتی ناشی از موقعیت فرد در گروه باشد. زورگویی در واقع، رفتاری آسیبزا است که میتواند به افراد و فضای مدرسه آسیب جسمی، اجتماعی و عاطفی وارد کند. بنابراین، هر اختلافی بین دو دانشآموز را نباید زورگویی بنامیم. مشاجرهی معمول بین کودکان یا نوجوانان ممکن است دوطرفه و موردی باشد؛ اما زورگویی معمولاً الگوی تکرارشونده دارد و با نابرابری قدرت همراه است. تشخیص چنین تفاوتی به والدین کمک میکند تا واکنش متناسبتری در برابر آن نشان دهند.
انواع زورگویی در مدارس
- نوع فیزیکی که هل دادن، ضربه زدن، آسیب زدن به وسایل یا گرفتن اجباری داراییهای دانشآموز را در بر میگیرد.
- زورگویی کلامی با توهین، لقبدادن، تمسخر، تهدید یا تحقیر شکل میگیرد.
- در زورگویی رابطهای، فرد یا گروه تلاش میکند تا دانشآموزی را از جمع دوستان کنار بگذارد یا دربارهی او شایعه منتشر کند.
- زورگویی سایبری نیز از پیامرسانها، شبکههای اجتماعی، بازیهای آنلاین یا دیگر ابزارهای دیجیتال استفاده میکند. جالب است بدانید که سازمان جهانی بهداشت در گزارش سال 2024 اعلام کرده است که حدود 15 درصد نوجوانان بررسیشده، تجربهی زورگویی سایبری داشتهاند.
نشانههای زورگویی در دانشآموزان
تشخیص زورگویی در مدرسه همیشه ساده نیست، زیرا برخی دانشآموزان این موضوع را به خاطر ترس، خجالت یا نگرانی از بدترشدن شرایط، پنهان میکنند. تغییر ناگهانی در علاقه به مدرسه، افت تحصیلی، کنارهگیری از دوستان یا تغییر الگوی خواب میتوانند هشداری مهم برای این پدیده باشند. گاهی دانشآموز وسایلش را بدون توضیح روشن، گم میکند یا با لباس و وسایل آسیبدیده به خانه برمیگردد. شکایتهای مکرر از سردرد یا دلدرد، بهویژه پیش از رفتن به مدرسه، نیز میتوانند نشانهی این رفتار باشند.
چرا دانشآموزان دربارهی زورگویی در مدارس صحبت نمیکنند؟
سکوت دانشآموز همواره به معنی نبود مشکل نیست. برخی کودکان تصور میکنند که در صورت مطرح کردن موضوع، وضعیت بدتر خواهد شد یا همکلاسیها آنها را ضعیف خواهند دانست. برخی نیز میترسند بزرگسالان بدون شناخت شرایط، واکنش شدیدی نشان دهند. گاهی دانشآموز قربانی، رفتار آزاردهنده را بهدلیل تکرار زیاد، عادی تلقی میکند. در چنین شرایطی، پرسشهای آرام و بدون سرزنش میتوانند زمینهی گفتوگو را فراهم کنند. بهتر است والدین بهجای بازجویی، دربارهی روابط دوستانه، زنگ تفریح و فضای کلاس سؤالهای باز بپرسند.
تفاوت زورگویی با اختلاف معمولی
در اختلافات معمولی، ممکن است دو دانشآموز دربارهی موضوعی با یکدیگر بحث کنند و هر دو امکان دفاع از دیدگاه خودشان را داشته باشند. اما زورگویی در مدرسه معمولاً الگویی آسیبزا دارد و دانشآموز هدف در موقعیت ضعیفتری قرار میگیرد؛ بنابراین، واکنش مدرسه نباید صرفاً به توصیهی «با هم دوست باشید» محدود شود. بررسی تکرار رفتار، شدت آسیب، رابطهی قدرت و شرایط دانشآموز برای تشخیص دقیق این پدیده اهمیت دارد. این بررسی باید بدون برچسبزدن عجولانه به دانشآموزان انجام شود.
تأثیر زورگویی در مدرسه بر یادگیری و سلامت دانشآموزان
زورگویی میتواند از احساس امنیت و تعلق دانشآموزان بکاهد. دانشآموزی که دائماً نگران تمسخر یا تهدید است، بخشی از انرژی ذهنیش را صرف مدیریت ترس و اجتناب میکند. پژوهشهای اخیر زورگویی در مدارس را با کاهش مشارکت آموزشی، اضطراب، تنهایی، افسردگی و برخی رفتارهای آسیبزا مرتبط دانستهاند. البته شدت و نوع چنین پیامدهایی در همهی دانشآموزان یکسان نیست و شرایط فردی و خانوادگی نیز اهمیت دارد. مهم این است که دربارهی آیندهی روانی یا تحصیلی دانشآموز صرفاً بر اساس تجربهی زورگویی قضاوت نکنیم.
والدین در برابر زورگویی چه کنند؟
اگر احتمال زورگویی و آزارگری در مدرسه وجود دارد، نخستین گام شنیدن صحبت کودک بدون سرزنش یا مقصر دانستن او است. به کودک بگویید که مسئول رفتار آزاردهندهی دیگران نیست. سپس جزئیات اتفاقها، زمان، مکان، افراد درگیر و تکرار رفتار را ثبت کنید. همچنین، در صورت امکان، شواهدی مانند پیام یا تصویر را نگه دارید. در ادامه، موضوع را با معلم، مشاور یا مدیر مدرسه مطرح کنید. بهتر است والدین از رویارویی مستقیم و هیجانی با دانشآموز دیگر یا خانوادهاش بپرهیزند.
نقش مدرسه در پیشگیری از زورگویی
مقابله با زورگویی در مدارس صرفاً با تنبیه دانشآموز خاطی تمام نمیشود؛ بلکه مدرسه باید قواعد روشنی دربارهی رفتار محترمانه، گزارشدادن و رسیدگی به موارد آزار داشته باشد. معلمان نیز باید تغییرات رفتاری دانشآموزان و موقعیتهایی مانند زنگ تفریح یا مسیر رفتوآمد را جدی بگیرند. آموزش همدلی، حل تعارض، مهارت ارتباطی و مداخلهی دانشآموزان شاهد نیز میتوانند بخشی از برنامهی پیشگیری باشند. برخورد مؤثر باید ضمن حمایت کردن از دانشآموز آسیبدیده، رفتار آسیبزا را اصلاح کند.
اگر دانشآموزی شاهد زورگویی بود
دانشآموزان شاهد نباید برای دفاع از قربانی وارد درگیری فیزیکی شوند. آنها میتوانند از بزرگسالان قابل اعتماد کمک بخواهند و در صورت امکان، دانشآموز آسیبدیده را تنها نگذارند. مسخرهکردن قربانی، خندیدن یا بازنشر محتوای تحقیرآمیز در فضای مجازی نیز به تداوم رفتار مخرب کمک میکنند. آموزش این نکته به دانشآموزان مهم است که گزارش دادن یک رفتار آسیبزا، خبرچینی محسوب نمیشود. دانشآموز شاهد در چنین شرایطی میتواند موضوع را بدون تشدید درگیری به معلم، مشاور یا یکی از والدین اطلاع دهد. این رویکرد به ایجاد فرهنگ حمایت از دانشآموزان آسیبدیده کمک میکند.
از این اشتباهها بپرهیزید!
گفتن جملههایی مانند «خودت باید از پسش بربیای» همیشه راهکار مناسبی در مواجهه با زورگویی در مدرسه نیست. چنین واکنشی ممکن است بر احساس تنهایی دانشآموز بیفزاید. از سوی دیگر، برخورد تند با دانشآموز متهم نیز میتواند شرایط را پیچیدهتر کند. بنابراین، مدرسه باید موضوع را بدون تحقیر، تهدید یا برچسبزنی بررسی و برای توقف رفتار تصمیمگیری کند. از طرفی، نباید هر رفتار ناخوشایندی را بدون بررسی دقیق ذیل زورگویی در مدارس در نظر بگیریم. تشخیص صحیح در گرو شناسایی الگوی رفتار و شرایط رابطهی دانشآموزان است.
سخن پایانی
زورگویی و آزارگری در مدرسه را نباید به مسئلهای ساده یا بخش اجتنابناپذیر دوران کودکی تعبیر کنیم. تشخیص زودهنگام، گفتوگوی امن با دانشآموز و همکاری خانواده و مدرسه میتوانند از تداوم این رفتار آسیبزا پیشگیری کنند. در واقع، هدف، صرفاً متوقفکردن رفتار نیست؛ بلکه مدرسه باید محیطی را ایجاد کند که دانشآموزان در آن احساس امنیت، احترام و تعلق داشته باشند.